Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı 12. Kalkınma Planı (2024-2028) çalışmaları kapsamında hazırlanan Makine Sanayii Çalışma Grubu Raporu’nda, makine sektörüne ilişkin önemli veriler yer aldı. Raporda, büyük ekonomilerin sürükleyici unsurunun makine sektörü olduğuna dikkat çekildi.

Makine Çalışma Grubu nihai çıktısı olarak hazırlanan, Makine Sanayii Çalışma Grubu Raporu’na göre, sürdürülebilirlik odaklı yeşil ve dijital dönüşüm süreci, sektörde yeni makine ve donanımlara olan ihtiyacı hızla artırıyor. Bu dönüşümle birlikte, yeni nesil makinelerin üretileceği bir döneme girildiğine dikkat çekilen raporda, sektörün dayanıklılığını, çeşitliliğini ve rekabet gücünü artıracak politikaların kararlılıkla sürdürülmesinin kritik önemde olduğu vurgulanıyor.

Raporda, yapay zeka, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, enerji depolama, ileri malzeme, robotik, mikro-nano-opto-elektronik, biyoteknoloji, kuantum, sensör teknolojileri ve katmanlı imalat teknolojilerine ilişkin gelişim yol haritalarının hazırlanması, gerekli altyapının tesis edilmesi, ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi ve toplumsal yönelimin bu alanlara odaklanması tedbirinin hala önemini sürdürdüğüne değiniliyor. Ayrıca bu çerçevede, eklemeli imalat, sensör teknolojileri ile robotik ve otomasyon teknikleri başta olmak üzere makine sektörünün ihtiyaç duyduğu teknolojiler belirlenerek, bunların geliştirilmesi üzerinde ısrarla durulması gerektiğinin altı çiziliyor.

Makine sektörü yeşil ve dijital dönüşümün başını çekecek

Karbon-nötr hedeflerinin sektörlerin tamamında kapsamlı bir dönüşüme neden olduğuna dikkat çekilen çalışmada, imalat sektörünün temelini oluşturan makine sektörünün yeşil ve dijital dönüşümün başını çekecek sektör olduğu belirtiliyor. MAİB koordinasyonunda, BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarından hareketle hazırlanan, Türkiye Makine Sektörü Sürdürülebilirlik Eylem Planı ile sektörün bu alandaki yol haritasının oluşturulduğu da ifade ediliyor. Yaşanan tüm bu gelişmelere ek olarak, hızla gelişen teknolojik alt yapı dijital ve yeşil dönüşüm alanında sanayide kuralların yeniden yazılmasına neden oluyor. Bu nedenle de; makinelerin temel teknik esaslarını belirleyen 2006/42/AT sayılı Makine Emniyeti Yönetmeliğinde, yapay zeka, yazılım, siber güvenlik ve otonom robotlar gibi teknolojik gelişmeleri kucaklayan köklü bir değişikliklere gidildiği bilgisi veriliyor.

Raporda yer alan verilere göre; 2021 yılında toplam dünya ihracatı 22,112 trilyon dolar olurken 84 GTİP altındaki makine ihracatı 2,490 trilyon dolar olarak gerçekleşerek ticaretten aldığı pay yüzde 11,3 oldu. Tarım traktörleri ve sektöre tabi diğer bazı ürünlerin 87 GTİP altında sınıflandırılmasından hareketle, dünya ticaretinin yaklaşık yüzde 30’unun makine ve ekipmanlarından oluştu.

Girişim sayısı 2021 yılında önemli bir artış gösterdi

Makine sektöründe girişimcilik eğiliminin güçlendiğini belirten raporda yer alan verilere göre; 2015 yılında makine sektöründe 38 bin 298 girişim faaliyet gösterirken bu sayı 2020 yılında 46 bin 225 adete ulaştı. Girişim sayısı 2021 yılında ise önemli bir artış göstererek 51 bin 062’ye çıktı. 2021 yılında makine sanayinde istihdam yüzde 11,6 artarak 441 bin 719 oldu. 2021 yılında makine sanayinde istihdam 45 bin 903 kişi arttı. Ar-Ge merkezi toplam sayısı 2020 yıl sonunda 1.244 iken, 2021 yıl sonunda 1.250’ye ulaştı. 2021 yıl sonunda faaliyet gösteren tasarım merkezi sayısı 330 olarak gerçekleşirken makine sanayi onaylı 38 tasarım merkezi ile 4. sıradaki sektör oldu.

2021’de makine sanayinin yarattığı mutlak katma değer büyüklüğü önemli bir artış gösterdi

Makine sanayi cirosunun imalat sanayi toplam cirosu içindeki payı 2021 yılında yüzde 7,35 olarak gerçekleşti. 2021 yılında makine sanayinin yarattığı mutlak katma değer büyüklüğü önemli bir artış gösterdi. Bunun ana nedeni üretimde ve üretim değerinde yaşanan büyüme olarak gösteriliyor. Ayrıca makine sanayi daha yüksek katma değerli üretim çabasını da sürdürüyor. Yüzde 56,3 artış ile 2021 yılında makine sanayinin yarattığı katma değerin toplam büyüklüğü 92,02 milyar TL’ye ulaştı. İmalat sanayi katma değeri içinden alınan pay ise 2021 yılında yüzde 8,22 olarak gerçekleşti. İmalat sanayindeki girişim sayılarındaki gelişmelere bağlı olarak makine sektörünün imalat sanayi genelindeki girişimci payı 2021 yılında yüzde 11,49’a yükseldi. Makine sanayi cirosunun imalat sanayi toplam cirosu içindeki payı ise 2021 yılında yüzde 7,35 olarak gerçekleşti. Yüzde 56,3 artış ile 2021 yılında makine sanayinin yarattığı katma değerin toplam büyüklüğü 92,02 milyar TL’ye ulaştı. İmalat sanayi katma değeri içinden alınan pay ise 2021 yılında yüzde 8,22 olarak gerçekleşti. Makine sektörü ihracatının Türkiye’nin toplam ihracatı içerisindeki pay 2021 yılında yüzde 8,96 olarak gerçekleşti.

Makine sektörünün geleneksel olarak sahip olduğu küçük ölçekli işletmeler yapısından orta ölçekli işletmeler yapısına geçiş sürecinde olduğunu ifade eden rapora göre; 250 ve üzeri çalışana sahip büyük ölçekli firmaların istihdam içindeki payı 2021 yılında yüzde 27,7, 50-249 arası çalışana sahip olan firmaların istihdam içindeki payı ise yüzde 29,9 oldu. Makine sanayinde istihdamın yüzde 57,6’sını orta ve büyük ölçekli firmalar sağladı. Makine sanayinde ölçekler itibarıyla veya ihracat aralıklarına göre ihracatın dağılımı bakıldığında, 2021 yılında 500 bin dolar ve üzeri ihracat yapan firmaların sayısı 3 bin 534 olarak gerçekleşti. 500 bin dolar ve üzeri ihracat yapan firmaların toplam ihracatı 2021 yılında 19,24 milyar dolara yükseldi. 500 bin dolar ve üzeri ihracat yapan firmaların toplam ihracat içindeki payı da 2021 yılında yüzde 91,9’a yükseldi.

Sanayileşmiş bir ülkenin toplam ihracatındaki makine payının yüzde 15’ler düzeyinde olması gerekiyor

Türkiye toplam ihracatta dünya 30’uncusu iken ithalatta 23’üncü sırada, makine dış ticaretinde de benzer olarak ihracatta 26’ncı ve ithalatta 22’nci sırada yer aldı. Almanya’nın durağan kaldığı, ABD ve Japonya’nın ise ortalama yüzde 1 küçüldüğü 2017-2021 yılları arasında Türkiye makine ihracatı yıllık ortalama yüzde 9 büyüdü. Bu dönemde Çin’in performansı yüzde 8 iken Türkiye’nin önünde büyüme gösteren ülkeler Vietnam, Singapur ve Tayvan oldu. Polonya, Hollanda, Meksika ve Hindistan da yüzde 6 ortalama büyüme ile kayda değer performans sergiledi.  Ticarette önde gelen makinelerin ihracatında ilk 5 sırayı alan Çin, Almanya, ABD, Japonya ve İtalya 84 GTİP altındaki dünya makine ihracatının yüzde 51,4’üne sahipken, toplam ihracatın ise yüzde 36,6’sını yaptılar. Diğer bir ifadeyle, büyük ekonomilerin sürükleyici unsuru makine sektörü oldu. Söz konusu 5 ülkenin ihracatlarındaki makine payı da dünya ortalamasının hayli üzerinde olup bu oran sırasıyla Japonya’da yüzde 19,5, İtalya’da yüzde 18, Çin’de yüzde 16,3, Almanya’da yüzde 15,3 ve ABD’de yüzde 12,9 iken Türkiye’de ise yüzde 9,2 düzeyinde seyretti. Dolayısıyla bu rakamlar sanayileşmiş bir ülkenin toplam ihracatındaki makine payının yüzde 15’ler düzeyinde olması gerektiğini gözler önüne serdi.

Yeni koşullar içinde makine ve teçhizat yatırımlarında yüksek büyümeler gerçekleşti

Makine ihracatına yönelik rakamlara da yer verilen rapora göre; makine ihracatı 2021 yılında yüzde 24,8 artarak 23 milyar dolara ulaştı. 2022 yılında ise makine ihracatı yüzde 11,3 artarak 25,5 milyar dolara oldu. 2021 ve 2022 yıllarında küresel ekonomide hızlı bir toparlanma ve büyüme yaşandı. Pandemi sonrası ortaya çıkan yeni koşullar içinde makine ve teçhizat yatırımlarında yüksek büyümeler gerçekleşti. Türkiye’ye yönelik ilave tedarik talebi de pandemi kuvvetlenerek devam etti. Bu gelişmelere bağlı olarak makine ihracatında yüksek bir büyüme sağlandı. Türkiye’nin makine ithalatı ise 2021 yılında yüzde 21,3 artarak 34,4 milyar dolar oldu. Türkiye’nin makine ithalatının artış ivmesi son yıllarda yavaşladı. 2017-2019 arasında ekonomideki soğumaya ve finansal dalgalanmalara da bağlı olarak makine ithalatı 25 milyar dolarlarda seyretti. Makine dış ticaretinde ihracat ile ithalat arasındaki fark ile ölçülen dış dengede de genel bir iyileşme eğilimi yaşandı. 2017 yılında 13,34 milyar dolar ile en yüksek seviyeye çıkan ticaret açığı 2019 yılında 5,21 milyar dolara kadar geriledi. 2022 yılında ise açık 12,45 milyar dolar oldu. 2022 yılında ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 67,2 olarak gerçekleşti.